Koncepcja resocjalizacji kobiet

Funkcjonariusze SW często podkreślają, że praca z kobietami bardzo różni się od pracy wśród mężczyzn i jest o wiele trudniejsza . Może dlatego, że jak twierdził Lombroso „kobieta rzadko jest niegodziwa, lecz gdy nią jest, gorsza jest od mężczyzn”, a „zbrodniczość kobiety cechuje większy od męskiej cynizm, większe okrucieństwo, większa nikczemność” , ale chyba przede wszystkim ze względu na ich delikatniejszą konstrukcję psychiczna, większą wrażliwość i skłonność do płaczu, silniejszą potrzebę bliskości, „wygadania się” itp. Roman Obierko – dyrektor ZK w Krzywańcu wspomina – „Jako bardzo młody funkcjonariusz byłem delegowany do Krzywańca, pilnowałem spaceru. Kobiety zaczęły sobie ze mnie żartować, nawet ocierać się o mnie. Nie wiedziałem jak się zachować. Gdy mężczyźni robią coś takiego, wystarczy ostrym tonem powiedzieć kilka słów, czy zagrozić raportem. Kobiety rozklejają się, często płaczą i wymagają zupełnie innego postępowania” . Kobiety o wiele częściej przychodzą porozmawiać do wychowawcy, potrzebują rozmowy.

W położony w województwie śląskim Zakładzie Karnym w Lublińcu prowadzone są kursy przygotowujące do wykonywania zawodu kucharki i kelnerki. Skazane społecznie wykonują pracę na rzecz środowiska lokalnego. Od 1998 r. w zakładzie realizowany jest program readaptacji społecznej „BONA”, w ramach którego grupa skazanych kobiet pracuje nieodpłatnie w lublinieckim Domu Pomocy Społecznej, opiekując się niepełnosprawnymi psychofizycznie dziećmi. Autorzy programu stworzyli więźniarkom warunki do:
- zdobycia pozytywnych doświadczeń w kontaktach społecznych, dających możliwość wyborów konstruktywnych zachowań w przyszłości,
- ukształtowania postawy odpowiedzialności za własne decyzje (postępowanie),
- wykreowanie wrażliwości na potrzeby innych ludzi poprzez doświadczenie w kontaktach jednostce cierpiącymi dziećmi,
- pozbycia się poczucia bezradności,
- podniesienia samooceny, poczucia godności osobistej, uwierzenia w siebie jednostce skazanych kobiet – ofiar przemocy w rodzinie,
- wytworzenia się poczucia ekspiacji jednostce powodu dokonanego przestępstwa i zadośćuczynienia za wyrządzone krzywdy (rodzaj oczyszczenia się).
Naczelnym celem „Bony” jest uzyskanie przez wolontariuszki poprawy w funkcjonowaniu sfer: poznawczej, emocjonalnej i społecznej. Cele szczegółowe, jakie zamierza się osiągnąć są następujące:
 uzyskanie lepszego wglądu w mechanizmy swojego postępowania,
 zwiększenie wrażliwości emocjonalnej w kontaktach jednostce innymi ludźmi,
 przyswojenie i interioryzacja norm obowiązujących w grupie pracowniczej,
 przeżywanie sukcesu zawodowego, a w konsekwencji zmiana obrazu samego siebie, samoakceptacji, samorealizacji,
 zdobycie umiejętności zachowania proporcji między „braniem a dawaniem”,
 odniesienie satysfakcji jednostce wykonywanych zadań opiekuńczych (poczucie sprawstwa),
 aktywizowanie się w komunikacji jednostce dziećmi, które funkcjonują inaczej,
 obniżenie lęku przed powrotem na wolność.

Jako główne zasady resocjalizacji w polskiej rzeczywistości penitencjarnej H. Machel wskazuje:
• zasadę indywidualizacji – sposób traktowania osadzonego uwzględnia jego indywidualne własności,
• zasadę wyboru – stwarzanie warunków do podjęcia decyzji przez osadzonego, polegającej na dokonywaniu wyboru spośród różnych alternatyw oraz ponoszenia konsekwencji za skutki podjętych decyzji,
• zasadę intencji obiektywnych – odwoływanie się do powszechnie przyjętych norm i wartości społecznych,
• zasadę tworzenia środowiska wychowawczego – odpowiednie rozmieszczenie osadzonych i dobór do grup zajęciowych, w sposób zapewniający im bezpieczeństwo i zapobiegający wzajemnej demoralizacji,
• zasadę właściwego stosunku do więźnia – poszanowanie godności, humanitarne traktowanie.

Zdaniem Wiliama Rentzmanna, eksperta Rady Europy, w pracy z osadzonymi powinny obowiązywać pewne zasady:
– zasada normalności – wedle której należy dążyć do upodobnienia życia w więzieniu do życia w społeczeństwie na tyle, na ile to tylko możliwe;
– zasada otwartości – polegająca na stwarzaniu szerokich możliwości kontaktowania się osadzonych ze światem zewnętrznym;
– zasada odpowiedzialności – składa los więźnia w jego własne ręce i akcentuje konieczność ponoszenia konsekwencji swojego zachowania, ucząc samodyscypliny.

Twórcy Europejskich Reguł Więziennych zalecają podjęcie przez administracje zakładów penitencjarnych współpracy ze służbami socjalnymi i organizacjami, które pomagają więźniom zwalnianym z zakładów w odnalezieniu swego miejsca w społeczeństwie . Również polskie rozwiązania prawne stworzyły szerokie możliwości uczestnictwa społeczeństwa w wykonywaniu orzeczeń oraz świadczeniu pomocy w społecznej readaptacji skazanych . Prawidłowe przygotowanie do wolności nie może odbywać się bez udziału przedstawicieli instytucji, które z racji swych kompetencji mają wpływ na powodzenie w readaptacji społecznej osób zwalnianych z jednostek penitencjarnych.

Doskonale zdajemy sobie sprawę, że sytuacja pozbawienia wolności jest sytuacją wyjątkową i trudną. Wielu autorów zwraca uwagę na czynniki związane z izolacja penitencjarną, które wpływają niekorzystnie na osadzonych, np. P Cannat za najbardziej dolegliwe uznaje: przymusowe pozbawienie odosobnienie, przebywanie w surowych warunkach, wymuszanie automatyzmu w zachowaniu, niemożność doboru otoczenia społecznego, wstrzemięźliwość seksualną; B. Waligóra i J Sikorki podkreślają ujemne skutki towarzyszącej uwięzieniu deprywacji potrzeb. Mówi się w tym kontekście o deprywacji biologicznej (ograniczenie swobody ruchu), sensoryczno-informacyjnej (ograniczenie ilości i jakości wrażeń i spostrzeżeń oraz własnej aktywności) i emocjonalnej (ograniczenie kontaktów z bliskimi). Właśnie to poczucie osamotnienia u osób pozbawionych wolności, wynikające z braku oparcia, z zerwania więzi społecznych może prowadzić do przygnębienia, zniechęcenia i depresji – zwłaszcza u kobiet, których więzi z rodzina i najbliższymi są zwykle znacznie silniejsze, których role społeczne nakazują opiekę i troskę na innymi, której zza więziennych krat sprawować nie mogą. Co więcej, teraz ich swoboda jest bardzo ograniczona i o tym co i kiedy mogą robić nie decydują już same, ale są zależne od personelu zakładu oraz współosadzonych. Zestaw praw i obowiązków jest w zakładzie penitencjarnym precyzyjnie i sztywno określony w najdrobniejszych nawet kwestiach. Takie warunki mogłyby doprowadzić do pojawienia się syndromu wyuczonej bezradności, jednak, aby temu zapobiec lub chociaż ograniczyć proces pionizacji, stosuje się różne metody pracy z osadzonymi.

Uwzględniając naukowo udowodnioną specyfikę kobiecej osobowości przyjęto zasadę, by kobiety – o ile to możliwe – nie były kierowane do zakładów typu zamkniętego. Co więcej, k.k.w. mówi, że: „Skazana kobieta odbywa karę w zakładzie karnym typu półotwartego, chyba że stopień demoralizacji lub względy bezpieczeństwa przemawiają za odbywaniem kary w zakładzie karnym innego typu” . Osoby wymagające terapii kierowane są do oddziałów terapeutycznych:
– dla kobiet uzależnionych od alkoholu
(3-miesięczny cykl terapii w ZK Nr 1 w Grudziądzu),
– dla kobiet uzależnionych od środków odurzających lub substancji psychotropowych
(6-miesięczny cykl terapii w ZK w Lublińcu),
– dla osób z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi lub upośledzonych umysłowo
(w ZK w Lublińcu lub ZK Nr 1 w Grudziądzu).
Kobiety kierowane do nauczania transportowane są do ZK Nr 1 w Grudziądzu, gdzie funkcjonuje szkoła podstawowa, gimnazjum oraz zasadnicza szkoła zawodowa o kierunku krawieckim i gastronomicznym., gdzie po porodzie dziecko może przebywać z matką do ukończenia 1 roku życia.
Drugi Dom Matki i Dziecka funkcjonuje w ZK w Krzywańcu, gdzie matki mogą przebywać ze swoimi dziećmi do ukończenia przez dziecko 3 roku życia.

Z Załącznika do Zarządzenia Nr 6/03 Dyrektora Generalnego Służby Więziennej z dnia 1 września 2003 r., „Przeznaczenie zakładów karnych i aresztów śledczych” wynika, że w Polsce funkcjonuje 180 jednostek penitencjarnych (68 stanowią Areszty Śledcze) , a w 21 jednostkach przebywają kobiety, z czego jedynie 8 funkcjonuje jako zakłady przeznaczone dla kobiet , w pozostałych przypadkach, znajdują się one w wyodrębnionych oddziałach zakładów dla mężczyzn.

Wśród koncepcji wyjaśniających mały udział kobiet w przestępczości , nie można pominąć sformułowanego przez Cesare Lombroso i Guglielmo Ferrero stwierdzenia, że ekwiwalentem przestępczości mężczyzn jest prostytucja kobiet, a chęć korzyści majątkowej, która prowadzi mężczyzn do przestępstwa, u kobiet przejawia się w intratnych finansowo kontaktach seksualnych .

Istnieją poważne przypuszczenia, że również wiele innych przestępstw popełnianych przez kobiety nigdy nie wychodzi na jaw, głównie przez „męska dumę”, gdyż mężczyznom często trudno przyznać się, że padli ofiarą przemocy z rąk kobiety, że dali się jej oszukać itp. Ponadto amerykański kryminolog P. Polak twierdzi, że przy ściganiu i karaniu kobiet ujawnia się niejako „rycerska” postawa mężczyzn, którzy „niechętnie oskarżają kobiety(…), policjanci nie lubią ich aresztować, prokuratorzy nie lubią ścigać, sędziowie – uznawać winnymi itd.” , co dodatkowo może tłumaczyć mały udział kobiet w społeczności więziennej.